Dernekler :
Belli amaçları gerçekleştirmek üzere bir araya gelen insanlardan oluşan topluluk olarak tanımlanabilecek dernekler, esas itibariyle 2908 sayılı Dernekler Kanunu ile düzenlenmiştir. Medeni Kanunun 53 ile 72'inci maddelerinde de derneklere ilişkin hükümler vardır. Aynı şekilde dernek sayılan siyasi partiler hakkında 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, 2821 sayılı Sendikalar Kanunu, 3580 sayılı Beden Terbiyesi Kanunu gözönünde tutulmalıdır. Sendikalara veya cemaatlere ait veya bağlı olarak faaliyet gösteren işletmelerce elde edilen kazançlar bu işletmeler adına kurumlar vergisi tarh edilmesi gerekmekte ise de verginin muhatabı ilgili dernek, sendika, vakıf veya cemaatlerdir.
Dernekler Kanununun 1’inci maddesinde dernekler kanununun amacı; ‘Bu kanunun amacı, kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir gayeyi gerçekleştirmek üzere, en az yedi gerçek kişinin, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmeleri suretiyle oluşturdukları derneklerle ilgili esasları düzenlemektedir.’ Denilmektedir.
Dernekler dini, siyasi, ahlaki, bedii, ilmi, hayri gibi maddi kazanç paylaşma dışında kanunlarla yasaklanmış ortak amaçlar için kurulur.
Kuruluş anında amaçları, kanunların emredici hükümlerine, kamu düzenine, genel ahlak ve adaba aykırı veya mutlak olarak imkansız olan dernekler tüzel kişilik kazanamazlar (Medeni Kanun Md.45/II, Ceza Kanunu Md.1/III, Borçlar Kanunu 19/II, 20/I). Kurulması yasak olan dernekler ile bazı ad, işaret ve dilleri kullanma yasağı kanunun 5’inci maddesinde belirtilmiştir.
Derneklerin amaçlarını gerçekleştirmesine yardımcı olmak amacıyla kazanç amacı taşımayan ‘ticari işletme’leri niteliğindeki işletmeleri verginin konusuna alınmıştır.
Uygulamada bazı hizmetlerin dernekler eliyle yürütülmesi esası benimsenmiştir. Verem Savaş Derneği, Kızılay Derneği, Çocuk Esirgeme Kurumu, Türk Hava Kurumu gibi kamu menfaatine yararlı derneklerin sayısı 348’dir. Dernekler Kanununun 58 ve 59’uncu maddelerinde bir derneğin kamu menfaatine yararlı dernek olarak nitelendirilebilmesi için Danıştay’ın uygun görüşü yanında Bakanlar Kurulu’nun karar vermesi gerekmektedir.
Dernek, 4.10.1983 tarihli 2098 sayılı Dernekler Kanununda, kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, en az yedi gerçek kişinin, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmeleri suretiyle oluşturdukları derneklerle ilgili esaslar düzenlenmiştir.
Derneklerin amacı kar elde etmek olmayıp tüzüğünde belirtilen konuları gerçekleştirmek, daha ziyade topluma ve kişilere yardımcı olmak üzere kurulurlar. Dernekler fikri ve bedii dayanışmaya dayanan tüzel kişileridir. Siyasi partiler ve çalıştırılanların haklarını savunan sendikalar ve federasyonlar, konfederasyonlar dernek niteliğinde kurulmuş kamu menfaati gören kuruluşlarıdır. Dernekler kanununda mesleki kuruluşlara uygulanacak hükümler açık olarak belirtilmiştir. (Dernekler Kanunu Md.92). Tüzel kişiliğin sona ermesi, tasfiye, derneklerin gelirleri, defter ve kayıtlar, gayrimenkul edinme esasları, ceza hükümleri, sandık kurmaları, lokal açma konularında dernekler kanununda özel hükümler yer almaktadır (Dernekler Kanunu Md. 1, 4, 5 ve 49, 53, 55, 60, 62, 64, 89, 90, 91).