TEK VERGİ NUMARASI UYGULAMASI BAŞLARKEN
Gelir İdaresi'nin yeniden yapılandırılması ve modernizasyonunun bir kez daha gündemde bulunduğu şu günlerde, Temmuz 1995 itibariyle başlatılan "tek vergi numarası" uygulaması önemli bir aşama olarak değerlendirilmelidir. Temel hedef, ekonominin kayda alınarak vergi tabanının genişletilmesi ve bunun sonucunda da Anayasamızın 73. maddesinde öngörülen vergi adaletinin sağlanmasıdır. Tek vergi numarası uygulaması bu temel hedefe ulaşmada önemli bir aşama olmakla beraber, Gelir İdaresi bir yandan da etkinliği artırmaya yönelik reorganizasyon, teknik altyapının modernizasyonu (bilgisayar kullanımının iyileştirilmesi ve idarenin tüm birimlerine yaygınlaştırılması) ve personel kalitesinin artırılması konularında yoğun bir çaba içerisinde bulunmaktadır.
Yasal Dayanak
213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 8. maddesinin sonuna, 24/6/1994 gün ve 4008 Sayılı Kanunla eklenen fıkra hükmüyle Türkiye Cumhuriyeti tabiiyetinde bulunan her gerçek kişiye bir vergi numarası verilmesine ilişkin getirilen düzenlemenin kapsamı, 25/05/1995 Gün ve 4108 Sayılı Kanunla genişletilmiş bulunmaktadır. Yeni düzenleme ile;
* Tek vergi numarasının gerçek kişilerin yanında tüzel kişilere de verilmesi öngörülmüştür.
* Vergi numarasının, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzelkişilerce yapılacak işlemlerle ilgili kayıtlarda ve düzenlenecek belgelerde kullanılması mecburiyetini getirmeye Maliye Bakanlığı yetkili kılınmıştır.
4108 Sayılı Kanunla getirilen bu ilave hükümlerle tek vergi numarası uygulanması ve kullanımı konusunda 4008 Sayılı Kanunla yapılan düzenlemede mevcut eksiklikler giderilmiştir.
Amaç
Tek vergi numarası uygulamasıyla aşağıda genel hatlarıyla belirtilen amaçlara ulaşılması hedeflenmiştir.
1. Mükelleflerin ve faaliyetlerinin kolayca izlenmesi.
2. Mükelleflerin ve vergi dairelerinin iş yükünün azaltılması.
3. Mükelleflerin ve potansiyel mükelleflerin gerçek gelirlerini kavramaya yönelik bilgi toplama, değerlendirme ve kullanımının kolaylaşması.
4. Mükelleflerin vergi kanunlarında mevcut, yeni işe başlayanlar için öngörülmüş kolaylıkları kötüye kullanma (hayat standardı, geçici vergi gibi) ve hadlerden kurtulma çabalarının (muafiyet, götürülük, defter tutma hadleri gibi) önlenmesi.
5. Aynı veya farklı gelir unsurları için değişik vergi dairelerinde mükellefiyet tesis ettirmiş olanların tespit edilerek, gelir vergisinden artan oranlı tarifeden kaçınmanın önlenmesi.
Uygulamanın Başlangıçtaki Kapsamı
Tek vergi numarasının verilmesine, halen vergi dairelerinde kayıtlı bulunan faal-gayrifaal toplam 5.200.000'i aşkın mevcut mükelleflerden başlanmıştır. Bunun nedeni de Gelir İdaresinin, mevcut mükelleflerle ilgili kimlik, adres ve vergilendirme bilgilerine sahip oluşu ve tek vergi numarası için oluşturulan teknik altyapının bir süre test edilmesine ihtiyaç duyulmasıdır.
Organizasyon
Bir mükellefe, ülkenin neresinde faaliyette bulunursa bulunsun, değişmeyen tek bir vergi numarası verilebilmesi için,
* Vergi dairelerinin (otomasyonlu - otomasyonsuz; bağımsız- bağımlı) tamamının mükelleflerine ilişkin bilgiler, Gelir İdaresi Bilgi İşlem Merkezinden tek bir database kütüğünde toplanmış ve mevcut mükelleflerin tamamına yeni vergi numaraları mükelleflere iletilmek üzere bu merkezde kurulu bilgisayar sisteminden verilmiştir. Eldeki bilgilere göre birden fazla vergi dairesinde mükellefiyeti olanların mükerrerlikleri giderilmeye çalışılmış ve -kamu tüzel kişileri, banka şubeleri gibi bazı özel durumlar hariç her mükellefe tek bir numara verilmiştir. Toplanacak ilave nüfus bilgileri ve yapılacak denetimlerle, henüz giderilmemiş mükerrerliklerin giderilmesi çalışması sürdürülmekte olup her yıl belli aralıklarla bu çalışma yinelenecektir.
* Yeni mükellef olacaklar için, otomasyonlu vergi dairelerinin mevcut olan bilgisayar sistemleri ile, otomasyonsuz vergi dairelerinin ise merkezde oluşturulan Fax/Server sistemi aracılığıyla merkezde kurulu bilgisayar sistemine ulaşarak vergi numarası alabilecekleri teknik bir yapı oluşturulmuştur. Bilgisayar kullanımının vergi dairelerinin tamamına yaygınlaştırılarak bu yapının daha da güçlendirilmesi çalışmaları devam etmektedir.
Kurulan yapının işlerliğini artırmak ve gerek vergi daireleri gerekse mükellefleri fuzuli bürokratik işlemlerden kurtarmak amacıyla, 4108 Sayılı Kanunla, VUK'nun 163. maddesi değiştirilerek, işyerinin farklı bir vergi dairesi mıntıkasına nakledilmesi de "adres değişikliği" kabul edilmiştir. Buna göre, işyerini farklı bir vergi dairesi mıntıkasına taşıyan mükelleflerin vergi numaraları değişmeyeceği gibi bu mükelleflerin yeniden defter ve belge tasdik ettirmeleri de gerekmeyecektir.
Uygulamanın Yaygınlaştırılması
Tek vergi numarası uygulaması, halen vatandaşlarımızın tamamını kapsayan bir "vatandaşlık numarası" ya da "sosyal güvenlik numarası" uygulamasının başlatılmamış olması ve bu konuda yapılan çalışmaların ne zaman sonuçlandırılacağının belirsizliği nedeniyle, algoritması Gelir İdaresi tarafından belirlenen bir numara verme projesi ile başlatılmaktadır. Gerçek kişilerin dışında kalan tüzel kişiler için ise ülkenin her yerinde kullanılacak ve değişmeyecek bir vergi numarasının Gelir İdaresince belirlenmesi zorunluluğu bulunmaktadır.
Nüfus İdaresince sürdürülen ve uzun bir geçmişi bulunan ve amacı her vatandaşa bir "vatandaşlık numarası" vermek olan MERNİS projesinin sonuçlandırılması -Dünya Bankası uzmanlarınca ve projenin yeterli kaynak tahsis edilmesi durumunda 3-4 yılda tamamlanabileceği öngörülmektedir durumunda, "vatandaşlık numarası" vergi mükellefi olsun-olmasın gerçek kişilerin vergi numarası olarak kullanılabilecektir. Gelir İdaresince gerçekleştirilen mevcut projede, adres bilgileri ile vergilendirmeye ilişkin bilgiler ilaveten MERNİS projesiyle uyumu sağlamak için ihtiyaç duyulan nüfus bilgilerinin de mükellef database kütüğünde yer alması öngörülmüştür.
Diğer taraftan, MERNİS projesindeki gelişmelere bağlı olarak, tek vergi numarası uygulaması, diğer kamu kuruluşlarındaki mevcut bilgiler (tasarrufu teşvik fonu, sosyal güvenlik kuruluşları v.d.) kullanılarak halen vergi dairelerinde mükellefiyet kaydı bulunmayan potansiyel mükelleflere de aşama aşama yaygınlaştırılabilecektir.
(TEK VERGİ NUMARASI UYGULAMASI BAŞLARKEN, ADNAN YILDIRIM, Temmuz 1995, Vergi Dünyası Dergisi)